Дашдоржийн Нацагдорж — Намтар

Орчин үеийн Монголын уран зохиолыг үндэслэгч

Дашдоржийн Нацагдорж бол орчин үеийн Монголын уран зохиолын үндэслэгчдийн нэг, яруу найрагч, үргэлжилсэн үг, жүжгийн зохиолч, орчуулагч. Төр, намын алба хашиж, Герман, ЗХУ-д суралцан, Шинжлэх ухааны хүрээлэнд ажиллажээ. Амьдарсан үе: 1906–1937 Чиглэл: Орчин үеийн Монголын уран зохиолыг үндэслэгч Амьдарсан он: 1906–1937 Сор болсон бүтээлүүд: Миний нутаг · Учиртай гурван толгой · Хуучин хүү Амьдрал, боловсрол Дашдоржийн Нацагдорж бол орчин үеийн Монголын уран зохиолын үндэслэгчдийн нэг, яруу найрагч, үргэлжилсэн үг, жүжгийн зохиолч, орчуулагч. Төр, намын алба хашиж, Герман, ЗХУ-д суралцан, Шинжлэх ухааны хүрээлэнд ажиллажээ. Нацагдорж 1906 онд хуучин Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошууны Гүн Галуутай орчим төрсөн. Багадаа монгол бичиг, манж хэл сурч, Ардын хувьсгалын дараах төрийн байгууллагад бичээч, нарийн бичгийн ажил хийжээ. 1925 онд Ленинград, 1926–1929 онд Берлин, Лейпцигт суралцсан нь европын утга зохиол, театр, хотын соёлтой шууд танилцах боломж өгсөн. Монголд буцаж ирээд Шинжлэх ухааны хүрээлэн, зохиолчдын байгууллага, театрын ажилд оролцов. Түүний амьдрал улс төрийн сэрдлэг, баривчилгаа, гэр бүлийн хагацалтай давхцсан бөгөөд 1937 оны 7 дугаар сарын 13-нд дөнгөж 30 настайдаа нас баржээ. Богино амьдралдаа яруу найраг, өгүүллэг, жүжиг, нийтлэл, орчуулгын олон төрөлд шинэ хэлбэр тогтоосон. Уран бүтээлийн зам Тэр уламжлалт монгол найруулгыг европын шинэ үеийн төрөл зүйлтэй холбон шинэчилсэн. Яруу найраг, өгүүллэг, жүжиг, орчуулгад үлдээсэн өв нь сургалт, театр, нийт үндэсний уншлагад өнөө хүртэл төв байр эзэлдэг. Сор болсон гурван бүтээл 1. “Миний нутаг” — Монгол орны газар зүй, түүх, ахуй, эх оронч үзлийг 12 хэсэгт өргөн зурагласан магтаал; 1930-аад оны эхээр бичигдсэн гэж үздэг. 2. “Учиртай гурван толгой” — 1934 онд тайзнаа тавигдсан хайр дурлал, эрх чөлөө, нийгмийн ялгааг Юндэн, Нансалмаа, Балган, Хоролмаагийн зөрчлөөр үзүүлсэн жүжиг-цомнол. 3. “Хуучин хүү” — Хуучин нийгмийн харанхуй ахуйгаас шинэ боловсрол, шинэ ухамсар руу шилжих өөрчлөлтийг нэг хүний амьдралаар ёгтлон үзүүлсэн өгүүллэг. Бүтэн эх: Миний нутаг Хэнтий, Хангай, Соёны өндөр сайхан нуруунууд Хойд зүгийн чимэг болсон ой хөвч уулнууд Мэнэн, Шарга, Номины өргөн их говиуд Өмнө зүгийн манлай болсон элсэн манхан далайнууд Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Хэрлэн, Онон, Туулын тунгалаг ариун мөрнүүд Хотол олны эм болсон горхи, булаг рашаанууд Хөвсгөл, Увс, Буйрын гүн цэнхэр нуурууд Хүн малын ундаа болсон тойрон бүрд уснууд Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Орхон, Сэлэнгэ, Хөхүйн онц сайхан голнууд Уурхай баялгийн охь болсон олон уул даваанууд Хуучин хөшөө дурсгал, хот балгадын сууринууд Хол газар одсон харгуй дардан замууд Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Холхи газраас гялалзсан цаст өндөр хайрханууд Хөх тэнгэр цэлмэсэн хөдөө хээр цайдамууд Холын бараа харагдсан ноён шовх сарьдагууд Хүний сэтгэл тэнийсэн уудам амьсгалт талууд Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Хангай, Говийн хооронд Халхын уудам нутаг Хар бага наснаас хөндлөн гулд давхисан газар Гөрөөс, араатан авласан урт урт шилнүүд Хүлэг морьд уралдсан хөндий сайхан хоолойнууд Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Салхины үзүүрт найгасан соргог нарийн ногоотой Саруул талд яралзсан сонин янзын зэргэлээтэй Сайн эрс цугласан байц бэрх газартай Сүлд тахилга улирсан сүмбэр их овоотой Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Нарийн өвс ургасан малын сайхан бэлчээртэй Нааш цааш сүлжих тэнэгэр сайхан нутагтай Дөрвөн цагийн улиралд дураараа нүүх нутагтай Таван зүйлийн тарианы хөрс шороот газартай Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Өлгий сайхан ууланд өвгөдийг тавьсан газар Үр, ач, хүүхдийн үржиж өссөн газар Таван хошуу мал тал дүүрэн бэлчсэн нутаг Монгол хүн бидний сэтгэлийг сорсон орон Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Өвлийн тасхийм цагт цасан мөсөн бүрхээд Болор шилний өнгө гялтганаж гялалзсан орон Зуны найртай улиралд цэцэг навч дэлгэрээд Жигүүртэн шувуу холоос ирж гангар гунгар донгодсон орон Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Алтай, Хянган хоёрын завсарт атар баялаг орон Аав, ээжийн минь оршсон ашдын заяасан нутаг Алтан нарны туяанд энхжин тогтсон орон Мөнгөн сарны гэрэлд мөнхжин гялалзсан газар Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Хүннү, Сүннүгийн үеэс хөгшид өвгөдийн нутаг Хөх Монголын цагт хүчирхэг болсон орон Он онд идээшиж олон жилд дассан нутаг Одоогийн шинэ Монголын улаан туг бүрхсэн нутаг Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Өссөн төрсөн бидний үндэсний хайртай нутаг Өнгөлзөгч дайсан ирвэл үтэр өшиглөн хөөнө Хувьтан энэ орондоо хувьсгалт улсаа мандуулж Хойчийн шинэ ертөнц дээр хүндтэй гавьяаг байгуулъя Энэ бол миний төрсөн нутаг Монголын сайхан орон Бүтэн эх: Алс газар сурахаар явагч Алс газар сурахаар очих замд Намрын салхи өмнөөс сэржигнэнэ Өвсний толгой намилзан халиурахын дундуур Түүний гэрийн утаа цэнхэрлэн холдоно Зуун уул, мянган голыг нөхөрлөхөд Үдэн өнгөрөх гацаа, хот цугаар хүний Залуу хүү зочдын гэрийн цонхыг түшиж Дэмий л үүнийг гайхан, түүнийг сонирхон Алжаалыг өөрийн сэтгэлд бясалгаж Баяслыг харийн хэлээр уламжлаад Шинэ үзэгдэл өөр амтанд умбахад Түүний далайгаас сувд, тана шүүрдэнэ Өнгөрсөн ирээдүйг шүүмжлэх зуур Олон одон жарав, жирэв Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас Хүний хүү тэгж эрдэнэ өвөртөлж харина. Бүтэн эх: Миний ээж Монголын үзэсгэлэнт сарангоо намайг төрүүлсэн ээж Яруу сайхан эгшгээрээ бөн бөн бүүвэйлсэн ээж Зөөлөн цагаан гараараа хөдөлгөн өсгөсөн ээж Зүйтэй уран үгсээрээ сурган хүмүүжүүлсэн ээж Бүтээлийн дэлгэрэнгүй жагсаалт 1. Миний нутаг 2. Од 3. Дөрвөн цаг 4. Алс газар сурахаар явагч 5. Миний ээж 6. Хөдөө талын үзэсгэлэн 7. Өвлийн шөнө 8. Хавар 9. Зун 10. Намар 11. Учиртай гурван толгой 12. Учиртай гурван толгойн анхны эх 13. Хуучин хүү 14. Ламбугайн нулимс 15. Харанхуй хад 16. Цагаан сар ба хар нулимс 17. Соёлыг гайхав 18. Шувуун саарал 19. Адууны манаанд 20. Үзэгдээгүй юм 21. Хөдөөний айл 22. Пионерийн лагерь дээр 23. Миний хэнз хурга 24. Эрүүл явбал улсын наадам үзнэ Унших гурван богино бүтээл 1. “Миний нутаг” — богино хэмжээний төлөөлөх бүтээл. Бүтэн эх нь эх сурвалж дахь эрх бүхий хэвлэлээр уншигдана. 2. “Алс газар сурахаар явагч” — богино хэмжээний төлөөлөх бүтээл. Бүтэн эх нь эх сурвалж дахь эрх бүхий хэвлэлээр уншигдана. 3. “Миний ээж” — богино хэмжээний төлөөлөх бүтээл. Бүтэн эх нь эх сурвалж дахь эрх бүхий хэвлэлээр уншигдана. Түүхэн үнэлгээ Намтрыг хадгалагдсан эх сурвалж, номын сангийн бүртгэл, судалгааны өгүүлэлд тулгуурлан боловсруулав. Баримт тодорхойгүй он, үйл явдлыг таамгаар нөхөөгүй. Хөргийн тайлбар: Д.Нацагдоржийн бүрх малгай, монгол дээл, гаанс барьсан нийтэд танигдсан архивын хөргийг баримжаалан өнгөтөөр сэргээн дүрсэлсэн; эх гэрэл зураг биш. Зургийн эх Эх сурвалж Монголын түүхийн тайлбар толь — Д.Нацагдорж Монголын цахим номын сан — зохиолч, бүтээлийн бүртгэл ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн Монголын цахим номын сан — Д.Нацагдоржийн бүтээлүүд “Миний нутаг” — бүтэн эх Боловсролын цахим сурах бичиг — Д.Нацагдоржийн бүтээлүүд