Ренчиний Чойном — Намтар

Яруу найрагч, үргэлжилсэн үгийн зохиолч, зураач

Ренчиний Чойном бол үзэл бодлоо шулуухан илэрхийлсэн иргэний болон хайр сэтгэлийн яруу найргаараа XX зууны Монголын утга зохиолд онцгой байр эзэлсэн зохиолч. Тэр монгол, казах хэлээр бичиж, зураг, баримал, сийлбэр, хөгжим сонирхон бүтээл туурвижээ. Амьдарсан үе: 1936–1979 Чиглэл: Яруу найрагч, үргэлжилсэн үгийн зохиолч, зураач Амьдарсан он: 1936–1979 Сор болсон бүтээлүүд: Гал морин цаг · Сүмтэй бударын чулуу · Охиндоо бичсэн захидал Амьдрал, боловсрол Ренчиний Чойном бол үзэл бодлоо шулуухан илэрхийлсэн иргэний болон хайр сэтгэлийн яруу найргаараа XX зууны Монголын утга зохиолд онцгой байр эзэлсэн зохиолч. Тэр монгол, казах хэлээр бичиж, зураг, баримал, сийлбэр, хөгжим сонирхон бүтээл туурвижээ. Тэр 1946–1950 онд сумын бага сургуульд суралцаж, анги алгасан дэвшиж байсан ч өвчний улмаас тогтмол сургалтаа орхин бие даан боловсорчээ. 1951 оноос сумын захиргаанд бичээч, орон нутгийн “Урагшаа” сонинд хэвлэгчээр ажиллаж, хожим Улаанбаатарт музей, урчуудын байгууллагад зураач, барималчийн ажил хийсэн. Чойном орос, казах хэл сурч, монгол болон казах хэлээр шүлэг бичдэг байв. Түүний гар бичмэлүүд хэвлэгдээгүй олон жил ам дамжин, хуулбар дэвтрээр тархсан нь эхийн хувилбарууд зөрөх нэг шалтгаан болсон. Иймээс энэ намтарт “Өд” сан, ном зүйн бүртгэл, судалгаагаар баталгаажсан нэрсийг ялган оруулав. 1969 оны наймдугаар сараас 1973 он хүртэл төр, нийгмийг шүүмжилсэн бүтээлтэй нь холбон хорьжээ. Хоригдож байхдаа ч шүлэг, захидал, тэмдэглэлээ үргэлжлүүлсэн. 1979 оны дөрөвдүгээр сарын 24-нд сүрьеэ өвчний улмаас нас барж, 1990 онд цагаатгагдан, дараа жил нь Төрийн шагнал нэхэн хүртсэн. Уран бүтээлийн зам Чойномын найраглал, шүлгүүд эрх чөлөө, хүний нэр төр, хайр дурлал, нийгмийн хоёр нүүрт байдлыг хурц, шууд хэлээр хөнддөг. Амьд ахуйд нь бүтээл нь хоригдож, өөрөө улс төрийн хэрэгт яллагдсан ч 1990 онд цагаатгагдан, 1991 онд Монгол Улсын Төрийн шагналыг нэхэн хүртсэн. Сор болсон гурван бүтээл 1. “Гал морин цаг” — 1966 оны гал морин жилийн түүхэн дурсамж, нийгмийн айдас, хүний эрх чөлөөний асуудлыг хурц иргэний өнгөөр зангидсан найраглал. 2. “Сүмтэй бударын чулуу” — төрсөн нутаг, өөрийн хувь заяа, уран бүтээлчийн дотоод ертөнцийг намтарчилсан уянга ба эргэцүүллээр холбосон томоохон бүтээл. 3. “Охиндоо бичсэн захидал” — эцгийн хайр, амьдралын сургаал, ирээдүйд хүлээлгэх итгэлийг захидал-шүлгийн хэлбэрээр илэрхийлсэн бүтээл. Бүтээлийн дэлгэрэнгүй жагсаалт 1. Гал морин цаг 2. Залуу нас 3. Сүмтэй бударын чулуу 4. Тал 5. Улаан дэвтэр 6. Хүн 7. Монгол бүсгүй 8. Охиндоо бичсэн захидал 9. Гөлөг 10. Алтай 11. Буриад 12. Миний Монгол 13. Азийн тухай бардамнал 14. Хаалганд хавчуулсан шүлэг 15. Шоронгийн шүлгүүд 16. Хайрын шүлгүүд 17. Казах хэлээр бичсэн шүлгүүд 18. Захидал, тэмдэглэл 19. Зураг, сийлбэрийн өв Унших гурван богино бүтээл 1. “Тал” — богино хэмжээний төлөөлөх бүтээл. Бүтэн эх нь эх сурвалж дахь эрх бүхий хэвлэлээр уншигдана. 2. “Хүн” — богино хэмжээний төлөөлөх бүтээл. Бүтэн эх нь эх сурвалж дахь эрх бүхий хэвлэлээр уншигдана. 3. “Охиндоо бичсэн захидал” — богино хэмжээний төлөөлөх бүтээл. Бүтэн эх нь эх сурвалж дахь эрх бүхий хэвлэлээр уншигдана. Түүхэн үнэлгээ Намтрыг хадгалагдсан эх сурвалж, номын сангийн бүртгэл, судалгааны өгүүлэлд тулгуурлан боловсруулав. Баримт тодорхойгүй он, үйл явдлыг таамгаар нөхөөгүй. Хөргийн тайлбар: Р.Чойномын хадгалагдсан гэрэл зураг болон гэр бүлийн дурсамжид тэмдэглэсэн шингэн хажуулдсан үс, туранхайвтар нүүр, үл ялиг мурий монхор хамар, жижиг живэр сахлыг баримжаалан өнгөтөөр сэргээн дүрсэлсэн; эх гэрэл зураг биш. Зургийн эх Эх сурвалж Р.Чойномын “Өд” сан — намтар, бүтээлийн өв Р.Чойном: намтар, уран бүтээлийн ном зүйн бүртгэл МУИС Acta Mongolica — Р.Чойномыг цагаатгасан түүхэн нөхцөл Монголын цахим номын сан — зохиолч, бүтээлийн бүртгэл ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэн