Боржигин Түмэн Засагт хаан — Намтар

Монголын хаад · 1558–1592

Дарайсун Гүдэн хааны хүү Түмэн нь Цахарыг шууд захирсан Их хаан байв. 1558 оноос 1592 он хүртэл хаанчилжээ. Амьдарсан үе: 1539–1592 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Төр барьсан үе: 1558–1592 Эцэг: Дарайсун Гүдэн Угсаа ба хаан болсон нь Түмэн нь Дарайсун Гүдэнгийн ахмад хүү, Бодь Алагийн ач бөгөөд 1539 онд төрсөн гэж тэмдэглэдэг. 1558 онд Их хаан болж, Цахарыг шууд түшсэн. Түүний үед баруун түмэнд Алтан зэрэг хүчирхэг ноёд байсан тул дан тушаалаар захирахаас илүү угсааны эв, төлөөллийн байгуулал шаардлагатай байв. Төв засгийг сэргээх оролдлого Түмэн зүүн, баруун түмний нөлөө бүхий ноёдыг төрийн хэрэгт оролцуулж, төлөөлөх сайд нараар дамжуулан нийтлэг удирдлагыг сэргээхийг зорьжээ. Энэ нь Цахарын шууд эзэмшлийг бүх Монголын нутагтай адилтгасан хэрэг биш. Харин тус тусын хүчтэй удирдагчдыг нэгэн төрийн ёсны хүрээнд ажиллуулах оролдлого байлаа. Засаг хууль ба цол Түмэн цааз, төрийн дэгийг чангатгах бодлоготой холбогдон Засагт хэмээх цолоор алдаршсан. Хууль цаазыг Чингисийн төрийн уламжлалтай холбон тайлбарладаг боловч өнөө үед бүрэн эх нь хадгалагдсан нэгэн ижил хууль ном гэж шууд үзэхгүй. Түүний шинэчлэлийн агуулгыг сурвалжид өгсөн хүрээнд ойлгох шаардлагатай. Шашин ба гадаад холбоо 1576 онд Төвөдийн Гарма ламтай холбогдон буддын шашныг дэмжсэн нь улс төрийн холбооны ач холбогдолтой байв. Төвөдийн шашны төвүүдтэй харилцах нь бусад Монгол ноёдын дунд нэр хүндээ өсгөх арга ч болсон. Түмэнгийн шашны чиглэл болон Алтан хааны Далай ламтай харилцсан холбоог нэг үйл явдал болгон андуурч болохгүй. Хязгаарын бодлого, залгамжлал Түүний үед зүүн хойд зүгийн Дагуур, Зүрчид зэрэг аймагт Монголын нөлөө тэлж, Минтэй хилийн тэмцэл үргэлжилсэн. Удаан засагласан нь дотоод зохицуулалтад боломж олгосон ч бүх өрсөлдөөнийг бүрэн арилгаагүй. 1592 онд нас барсны дараа ахмад хүү Буян хаан болсон. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Түмэн Засагт хаан — Wikipedia (Tümen Zasagt Khan) Түмэн Засагт хаан — Н.Хишигт, Монголын түүхийн тайлбар толь