Боржигин Тогтобух Тайсун хаан — Намтар

Монголын хаад · 1433–1452/1453 орчим

Тайсун цолт Тогтобухын хаанчлалын үед Ойрадын Тогоон, Эсэн тайш нарын нөлөө хүчтэй байв. Монголын аймгуудыг нэгтгэх ажиллагаа хаан болон тайшийн хамтын, бас өрсөлдсөн эрх мэдлийн дор өрнөжээ. Амьдарсан үе: 1416 эсвэл 1422–1452/1453 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Төр барьсан үе: 1433–1452/1453 орчим Эцэг: Ажай Тогтобухын угсаа Тайсун хааны хувийн нэрийг Тогтобух гэж тэмдэглэдэг. Тэр Ажай тайжийн хүү бөгөөд Агваржин, Мандуул нартай нэг угсааны ах дүүс байв. Төрсөн оныг судалгаанд ялгаатай өгдөг тул хүүхэд насны насжилтыг хэт нарийн тооцохгүй. Тогоон тайштай тогтоосон холбоо, түүний охинтой гэрлэсэн нь хаан болох улс төрийн суурь болсон. 1433 оны өргөмжлөл Ойрадын тал 1433 онд Тогтобухыг Тайсун цолоор хаан болгосон боловч зүүн талд Адай хаан хэвээр байв. 1438 онд Адай алагдсаны дараа Тайсуны эрхийн нэхэмжлэл илүү өргөн хүлээн зөвшөөрөгдөх боломжтой болов. Тогоон, дараа нь Эсэн тайш цэргийн гол хүчийг барьсан тул хаан ба тайшийн харилцаа засаглалын гол асуудал байлаа. Нэгдэл ба цэргийн хүч Тайсуны нэрийн дор Ойрад болон зүүн Монголын олон хэсэг нэгдсэн. Хами, Ганьсу, зүүн хойд хязгаар дахь Эсэний ажиллагаа энэ нэгдлийн нөлөөг тэлжээ. 1449 оны Түмүгийн тулалдаанд Мин улсын хаан олзлогдсон нь түүний хаанчлалын үеийн том үйл явдал боловч ажиллагааг Эсэн тайш удирдсан. Хааны нэрийн дор болсон бүх ялалтыг өөрийнх нь биечлэн удирдсан гэж тэмдэглэхгүй. Залгамжлалын зөрчил Эсэнтэй холбогдох хатны хүүг залгамжлагчаар тогтоох асуудал хаан, тайшийн зөрчлийг хурцатгасан. Тайсун өөрийн бие даасан эрхийг нэмэгдүүлэхийг хүссэн бол Эсэн цэргийн давамгай байр сууриа хадгалахыг зорьжээ. Агваржин энэ тэмцэлд Эсэний талд орсон нь хааны дотоод түшгийг сулруулсан. Нас баралт ба гэр бүлийн үргэлжлэл 1452–1453 оны орчим Тайсун ялагдан зугтаж, амь үрэгдсэн гэж он дарааллууд тэмдэглэнэ. Түүний хөвгүүд Махагүргис, Молон нар хожим хаан болсон. Тайсуны дараах хямрал Эсэнийг өөрөө хааны цол авахад хүргэсэн ч Боржигин угсааны залгамжлал удалгүй сэргэсэн. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Тогтобух Тайсун хаан — Wikipedia (Taisun Khan) Монголын хаадын он цагийн өөр хувилбарууд — Historia Mongolarum, МУИС