Боржигин Зүчи — Намтар

Чингис хааны ууган хүү

Зүчи бол Чингис хаан, Бөртэ үжин нарын ууган хүү, Их Монгол Улсын баруун жигүүрийн анхны томоохон эзэмшлийн тэргүүн байв. Ойн иргэдийг дагуулсан аян, Хорезмын дайнд оролцож, түүний үр удмын эзэмшил хожим Зүчийн улс болон хөгжжээ. Амьдарсан үе: Төрсөн он тодорхой бус — 1227 орчим Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Эцэг: Чингис (Тэмүжин) Эх: Бөртэ Төрөлт, гэр бүл ба нэрийн тухай Зүчи нь Чингис хаан, Бөртэ үжин нарын ууган хүү. Бөртэ Мэргидийн олзноос буцаж ирэх замдаа түүнийг төрүүлсэн тухай Монголын нууц товчоонд өгүүлдэг. Энэ нөхцөлөөс үүдэн хожуу үеийн улс төрийн маргаанд түүний эцгийн тухай эргэлзээг Цагадай сөхсөн боловч Чингис хаан Зүчийг өөрийн хүү, алтан ургийн гишүүнээр хүлээн зөвшөөрч хувь эзэмшил, цэрэг захируулсан. Төрсөн оныг эх сурвалжууд нэг мөр тогтоодоггүй тул яг он тавиагүй. Ойн иргэдийг дагуулсан нь 1206 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны дараа Зүчид есөн мянган өрх хувь болгон өгсөн тухай Монголын түүхийн тайлбар толь тэмдэглэдэг. 1207 онд тэр баруун хойд зүгийн Ойн иргэд рүү явж, олон аймгийг харьцангуй бага эсэргүүцэлтэй дагуулан оруулжээ. Ингэснээр Зүчийн эзэмшил Эрчисээс баруун хойд талын өргөн бүстэй холбогдох суурь тавигдсан. Хорезмын аян ба Ургенч 1219 оноос Хорезмын эсрэг дайнд Зүчи Сырдарьяагийн доод урсгалын хотуудыг эзлэх ажиллагааг удирдав. Дараа нь Цагадай, Өгэдэй нарын хамт Ургенчийг бүслэх үед хотыг хэрхэн эзлэх, ирээдүйн эзэмшлийг яаж хамгаалах тухай санал зөрсөн гэж сурвалжид өгүүлдэг. Чингис хаан нэгдсэн удирдлагыг Өгэдэйд даалгаснаар бүслэлт үргэлжилсэн. Аян дайныг зөвхөн ялалт гэж бус, хотын сүйрэл, хүний их хохиролтой хамт үнэлнэ. Залгамжлалын асуудал Чингис хааны залгамжлагчийг хэлэлцэхэд Цагадай Зүчийн гаралтай холбоотой маргааныг сөхсөн. Ах дүүгийн зөрчлийг намжаахын тулд Зүчи, Цагадай хоёр Өгэдэйг дэмжихээр тохирсон тухай Монголын нууц товчооны уламжлалд бий. Зүчи өөрөө Их хаан болоогүй боловч түүний хөвгүүд Орда, Бат болон бусад удмынхан Евразийн баруун хэсэгт Зүчийн улсын олон салбарыг байгуулсан. Сүүлчийн жил ба өв Зүчи 1227 оны орчим Чингис хаанаас өмнөхөн нас барсан гэж нийтлэг үздэг. Нас баралтын шалтгаан, эцэг хүүгийн харилцааны сүүлчийн үеийг эх сурвалжууд өөр өөрөөр өгүүлдэг тул домгийг баттай баримт мэт давтаагүй. Түүний эзэмшил, цэрэг, угсааны эрхийг хөвгүүд нь залгамжилж, хожмын Алтан орд болон Зүчийн улсын бусад салбарын үндэс болов. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Баталгаат амьд ахуйн хөрөг хадгалагдаагүй тул XIII зууны Монгол язгууртны хувцас, эдлэлийн ерөнхий судалгаанд тулгуурласан; Их хааны титэм, сэнтий, хааны хэт чимэглэлийг зориуд хэрэглээгүй. Баталгаат амьд ахуйн хөрөг хадгалагдаагүй тул XIII зууны Монгол язгууртны хувцас, эдлэлийн ерөнхий судалгаанд тулгуурласан; Их хааны титэм, сэнтий, хааны хэт чимэглэлийг зориуд хэрэглээгүй. Эх сурвалж Зүчи — Монголын түүхийн тайлбар толь Mongols — Encyclopaedia Iranica