Боржигин Цагадай — Намтар
Чингис хааны хоёрдугаар хүү
Цагадай бол Чингис хаан, Бөртэ нарын хоёрдугаар хүү. Төв Азийн эзэмшил нь түүний нэрээр Цагадайн улс гэж нэрлэгдэх болсон. Чингис хааны дараах залгамжлалын үед Өгэдэйг Их хаанаар өргөмжлөх үйл явцад оролцжээ. Амьдарсан үе: 1183 эсвэл 1184–1242 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Эцэг: Чингис (Тэмүжин) Эх: Бөртэ Угсаа ба залуу нас Цагадай нь Чингис хаан, Бөртэ үжин нарын хоёрдугаар хүү, Зүчийн дүү, Өгэдэй ба Тулуйн ах байв. Төрсөн оныг 1183 эсвэл 1184 гэж өөр өөрөөр тэмдэглэдэг. Тэр эцгийнхээ нэгдлийн аян, Их Монгол Улсын эхний дайнд оролцож, хатуу журам сахиулагч гэсэн дүрээр сурвалжид үлджээ. Их засаг ба төрийн байр суурь Цагадайг Их засгийн ёс, хааны зарлигийг сахиулахад нөлөөтэй байсан гэж түүхэн уламжлалд өгүүлдэг. Гэхдээ хожим эмхэтгэсэн “Их засаг”-ийн бүх заалтыг түүнд шууд хамааруулах боломжгүй. Түүний гол байр суурь нь алтан ургийн ахмад хүү, Төв Азийн эзэмшлийн тэргүүн, Өгэдэйн засаглалын зөвлөх байсанд оршино. Хорезмын аян ба Зүчитэй зөрчилдсөн нь Хорезмын дайнд Цагадай Зүчи, Өгэдэй нарын хамт Ургенчийн бүслэлтэд оролцов. Зүчитэй хотын хувь заяа, эзэмшлийн асуудлаар зөрчилдсөн нь ажиллагааг хүндрүүлсэн гэж сурвалжид тэмдэглэдэг. Чингис хаан Өгэдэйд нэгдсэн удирдлага өгсөн. Хотын эзлэлт асар их сүйрэл, хүн амын хохирол дагуулсныг намтарт орхигдуулахгүй. Өгэдэйг залгамжлагчаар дэмжсэн нь Чингис хааны дараах залгамжлалын хэлэлцүүлэгт Зүчи, Цагадай хоёрын маргаан хурцдах үед Өгэдэйг зөвшилцлийн нэр дэвшигч болгон дэмжжээ. 1229 оны хуралдайд Өгэдэй Их хаанд өргөмжлөгдөхөд Цагадай оролцож, түүний засаглалын турш дэмжигч, ахмад зөвлөхийн байр суурьтай байв. Төв Азийн эзэмшил ба өв Чингис хааны хуваарилалтаар Цагадайд Или мөрөн, Долоон ус, Кашгар болон Мавераннахртай холбогдох Төв Азийн нутаг оногджээ. Түүний эзэмшил хожим Цагадайн улс хэмээн нэрлэгдсэн ч улсын байгуулал олон үе дамжин өөрчлөгдсөн. Цагадай 1242 онд нас барж, угсааны залгамжлалд ач хүү Хар Хүлэг болон бусад ноёдын тэмцэл үргэлжилсэн. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Баталгаат амьд ахуйн хөрөг хадгалагдаагүй тул XIII зууны Монгол язгууртны хувцас, эдлэлийн ерөнхий судалгаанд тулгуурласан; Их хааны титэм, сэнтий, хааны хэт чимэглэлийг зориуд хэрэглээгүй. Эх сурвалж Chagatai Khan — Encyclopaedia Britannica Цагаадайн улс — Монголын түүхийн тайлбар толь Mongols — Encyclopaedia Iranica