Боржигин Өгэдэй хаан — Намтар

Их Монгол Улсын хоёрдугаар Их хаан

Өгэдэй бол Чингис хааны гуравдугаар хүү бөгөөд 1229 онд Их хаанд өргөмжлөгдсөн. Түүний үед Монголын эзэнт гүрний тэлэлт үргэлжилсэн. Тэрээр 1241 он хүртэл төр барьжээ. Амьдарсан үе: 1186–1241 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Эцэг: Чингис (Тэмүжин) Эх: Бөртэ Угсаа, залуу нас Өгэдэй нь Тэмүжин, Бөртэ нарын гуравдугаар хүү бөгөөд Зүчи, Цагадай нарын дүү, Тулуйн ах байв. Түүний залуу нас Монголын аймгууд нэгдэж, шинэ улс бүрэлдсэн үетэй давхацдаг. Эцгийнхээ аян дайнд оролцож, ялангуяа Хорезмын дайны үед ах дүүгийн хамт цэрэг удирдах туршлага хуримтлуулжээ. Ургенчийн бүслэлтийн явцад Зүчи, Цагадай нарын санал зөрөхөд Өгэдэйд нэгдсэн удирдлага өгсөн тухай сурвалжид өгүүлдэг. Хаан ширээг залгамжилсан нь Чингис хаан амьд ахуйдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар нэрлэсэн боловч түүнийг нас бармагц шинэ хаан шууд төрийн эрх аваагүй. 1227–1229 онд Тулуй төр хамаарч, 1229 оны хуралдайгаар Өгэдэйг Их хаанд өргөмжилсөн. Ингэснээр Чингисийн тогтоосон төрийн байгуулал үргэлжилж, хаан сонгох хуралдай болон алтан ургийн зөвшилцөл чухал хэвээр байлаа. Хархорум, өртөө ба захиргаа Өгэдэйн үед Хархорумыг нийслэлийн хот болгон хөгжүүлж, 1235 оны орчим орд харш, хэрэм болон хотын байгууламжуудыг өргөжүүлсэн. Өртөөний сүлжээг журамлан, элч, мэдээ, төрийн албаны тээврийг зохион байгуулахыг зорьжээ. Татвар, хүн амын бүртгэл, тариалангийн орлого зэрэгт Елюй Чуцай болон олон гаралтай түшмэд ажилласан. Нүүдлийн хааны орд, суурин хотын захиргаа зэрэгцэн орших нь түүний төрийн нэг онцлог байв. Гадаад аян дайн ба үр дагавар 1234 онд Алтан улс мөхсөнөөр Хойд Хятад дахь Монголын ноёрхол бэхжив. 1235 оны хуралдайн шийдвэрийн дараа Бат, Сүбээдэй болон алтан ургийн хан хөвгүүд баруун зүгт их аян хийж, Оросын ванлигууд, Польш, Унгарт хүрсэн. Солонгосын Корёд ч дайн үргэлжилсэн. Эдгээр байлдан дагуулалт нь харилцаа, худалдааны өргөн орон зай бий болгосны зэрэгцээ хот суурин сүйдэх, олон хүн амь үрэгдэх, алба татвар нэмэгдэх хүнд үр дагавартай байв. Гэр бүл, нас баралт, залгамжлал Дөргэнэ хатан Өгэдэйн ордонд нөлөөтэй байсан бөгөөд Гүюг тэдний хүү юм. Өгэдэй 1241 онд нас барсны дараа Дөргэнэ төр хамаарч, 1246 онд Гүюгийг хаан болгох хүртэл залгамжлал сунжирсан. Өгэдэйн архинд хэт автагдсан тухай сурвалжууд бий ч түүний засаглалыг зөвхөн хувийн зангаар тайлбарлах нь хангалтгүй. Тэрээр эзэнт гүрний байлдан дагууллыг байнгын захиргаа, өртөө, татварын байгуулалтай холбохыг оролдсон хаан байв. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Ögedei Khan Oxford: Mongol expansion