Боржигин Хубилай Сэцэн хаан — Намтар

Монголын хаад · 1260–1294; Юань улсын эзэн хаан 1271 оноос

Тулуй, Сорхугтани бэхи нарын хүү. 1260 онд өөрийн дэмжигчдийн хуралдайгаар хаан болж, Аригбөхтэй залгамжлалын төлөө тэмцэв. 1271 онд Юань улсын нэрийг зарласан. Амьдарсан үе: 1215–1294 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Төр барьсан үе: 1260–1294; Юань улсын эзэн хаан 1271 оноос Эцэг: Тулуй Эх: Сорхугтани бэхи Угсаа, ордны хүмүүжил Хубилай нь Тулуй, Сорхугтани бэхи нарын хүү бөгөөд Мөнхийн дүү, Аригбөхийн ах. Тэрээр Монголын язгууртны хүмүүжилтэй боловч Хойд Хятадын суурин аж ахуй, захиргаа, эрдэмтэн түшмэдийн арга барилыг сонирхож байв. Мөнхийн үед өмнөд нутгийн захиргаа, Далийн эсрэг цэргийн ажиллагаанд оролцсон нь түүний ирээдүйн эрх мэдлийн суурь болсон. Хоёр хуралдай, иргэний дайн Мөнх 1259 онд нас барсны дараа Хубилай 1260 онд өөрийн дэмжигчдийн хуралдайгаар хаан болжээ. Аригбөх Хархорумд тусдаа өргөмжлөгдсөнөөр дөрвөн жил орчим үргэлжилсэн тэмцэл эхлэв. Хубилай 1264 онд давуу байдал тогтоосон ч бусад Монгол улсуудыг бүгдийг шууд захирсан нэгдэл сэргэхгүй байв. Төв Азид Хайду зэрэг Өгэдэйн угсааны хүчний эсэргүүцэл үргэлжилсэн. Юань улс, нийслэл, төрийн байгуулал 1271 онд улсын нэрийг Их Юань хэмээн зарлаж, Дайдуг гол нийслэл болгон хөгжүүлсэн; Шанду зуны ордны чухал төв хэвээр үлджээ. Монголын хаант ёс, хятад хэлт түшмэдийн байгуулал, олон угсаатны санхүүгийн туршлагыг хослуулсан. Цаасан мөнгө, сувгийн тээвэр, өртөө, худалдааны зохицуулалт чухал үүрэгтэй болов. Захиргаа нь угсаа, бүлгийн ялгаатай эрх зүйн байр суурьтай байсан тул орчин үеийн тэгш иргэншлийн тогтолцоо гэж үзэхгүй. Өмнөд Сүн ба далайн аянууд 1276 онд Сүнгийн нийслэл Линьань бууж өгч, 1279 оны Яшаний тулалдааны дараа Сүнгийн үлдсэн эсэргүүцэл дарагдсан. Японд 1274, 1281 онд хийсэн довтолгоо амжилтгүй болов. Дайвьет, Чампа, Явагийн аянууд ч их зардал, эсэргүүцэл, хангалтын хүндрэлтэй тулгарсан. Түүний тэлэлтийг зөвхөн ялалтаар бус, байлдааны хохирол, эзлэгдсэн нийгмүүдийн туршлагатай хамт авч үзнэ. Шашин, бичиг, гэр бүл Хубилай Төвөдийн Пагва ламыг дэмжиж, 1269 онд дөрвөлжин үсгийг төрийн хэрэглээнд нэвтрүүлэхийг оролдсон. Буддын шашныг ивээн тэтгэхийн зэрэгцээ олон шашны байгууллагууд түүний улсад оршиж байлаа. Чаби хатан ордны нөлөөтэй хүн байсан; хүү Чингимийг залгамжлагчаар бэлтгэсэн ч эцгээсээ өмнө нас барсан. Энэ нь хаан ширээний дараагийн сонголтыг ач нарын хүрээнд шийдэхэд хүргэв. Сүүлчийн жилүүд ба түүхэн байр суурь Хубилай 1294 онд нас барж, ач Төмөр Өлзийт хаан залгамжилсан. Түүний үеийн санхүүгийн дарамт, түшмэдийн өрсөлдөөн, үр ашиггүй дайнууд нь төрийн амжилттай хамт оршиж байв. Монголын эзэнт гүрний төвийг суурин орны том захиргаатай холбосон нь түүний гол өөрчлөлт. Харин энэ өөрчлөлт Монголын бусад эзэмшилтэй харилцах харилцааг автоматаар нэгтгэсэнгүй. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Хубилай Сэцэн хаан — Wikipedia (Kublai Khan)