Боржигин Хайсан Хүлэг хаан — Намтар

Монголын хаад · 1307–1311

Дармабалын хүү Хайсан цэргийн удирдлагын туршлагатай байв. Төмөр хааны дараах залгамжлалын тэмцлийн эцэст 1307 онд Шандуд өргөмжлөгджээ. Амьдарсан үе: 1281–1311 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Төр барьсан үе: 1307–1311 Эцэг: Дармабал Эх: Даги Удам, залуу нас Хайсан нь Чингимийн хүү Дармабал, Даги хатан нарын хүү, Аюурбарбадын ах юм. Тэр хаан болохоосоо өмнө Монголын төв ба баруун нутгийн цэргийн хэрэгт удаан оролцсон. Хайду, түүний залгамжлагчдын эсрэг ажиллагаа нь Хайсанд цэргийн ноёдын дэмжлэг, нэр хүнд бий болгожээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл 1307 онд Төмөр Өлзийт нас барахад Булган хатан Анандыг дэмжихийг оролдсон. Даги, Аюурбарбадын тал ордны тэмцэлд давамгайлж, умард нутгаас ирсэн Хайсан Шандуд хаан суув. Тэр дүүгээ залгамжлагчаар тогтоож, дараа нь хаан ширээ өөрийн хүүгийн шугамд очих тухай тохиролцоотой байсан ч энэ тохиролцоо хожим зөрчигдсөн. Төрийн зардал ба мөнгө Хайсан өөрийг нь дэмжсэн ноёд, цэргийн хүмүүст шагнал, цол, эд хөрөнгө олгов. Ордон, шашны байгууллага, шинэ албан байгууллагын зардал нэмэгдсэнээр төсөвт дарамт учирсан. Шинэ мөнгөн тэмдэгт, санхүүгийн арга хэмжээ нь хүндрэлүүдийг бүрэн шийдээгүй. Түүнийг цэргийн хүчтэй холбоо бүхий хаан байсан ч эдийн засгийн бодлого нь маргаантай гэж үнэлдэг. Соёл, шашин ба угсааны эрх ашиг Буддын шашныг ивээн тэтгэж, Монголын ордны ёс, цэргийн язгууртнуудын байр суурийг чухалчилсан. Суурин орны захиргааг ажиллуулахад өөр өөр гаралтай түшмэдийг ашиглаж байлаа. Хүү Хүслэн, Тугтөмөр нарын ирээдүйн залгамжлал нь Хайсаны гэр бүлийн улс төрийн гол асуудал болсон. Нас баралт ба өв 1311 онд Хайсан залуугаараа нас барж, Аюурбарбад хаан болов. Шинэ хаан ахынхаа зарим байгууллага, санхүүгийн шийдвэрийг цуцалжээ. Гэхдээ Хайсаны талын цэргийн ноёдын холбоо алга болоогүй бөгөөд 1328–1329 оны тэмцлээр түүний хөвгүүд хаан ширээнд эргэн хүрсэн. Тиймээс богино засагласан ч үр удмын тэмцэл Юаний дараагийн түүхийг тодорхойлсон. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Хайсан Хүлэг хаан — Wikipedia (Külüg Khan)