Чорос Эсэн хаан — Намтар

Монголын хаад · 1453–1454 орчим; зарим жагсаалтад 1454–1455

Чорос овгийн Тогоон тайшийн хүү Эсэн нь Ойрадын удирдагч байв. Тайсунгийн үед бодит эрх мэдлээ өсгөж, Монголын олон бүлгийг нэгтгэн захирах хэмжээнд хүрсэн. Амьдарсан үе: Төрсөн он маргаантай — 1455 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Төр барьсан үе: 1453–1454 орчим; зарим жагсаалтад 1454–1455 Эцэг: Тогоон тайш Чорос угсаа, цэргийн гараа Эсэн нь Ойрадын Чорос овгийн Тогоон тайшийн хүү бөгөөд Чингис хааны Боржигин угсаанд хамаарахгүй. Эцгийнхээ амьд ахуйд Могулистаны эсрэг аянд оролцож, цэргийн чадвараараа тодорчээ. Тогооны үхлийн дараа 1438–1439 оны орчим тайшийн эрхийг залгамжлан, Тайсун хааны нэрийн дор бодит цэргийн давамгайлал тогтоосон. Ойрадын нөлөөний тэлэлт 1440-өөд онд Эсэн Хами, Ганьсуд нөлөөгөө нэмэгдүүлж, Торгоны замын худалдааны чухал цэгүүдийг эрхшээхийг зорьсон. Зүүн хойд зүгийн Урианхай зэрэг хүчтэй ч тэмцэж, Монголын олон хэсгийг нэгтгэв. Энэ тэлэлт нь зөвхөн газар эзлэх бус, худалдааны урсгал, хүн хүч, дипломат холбоог захирах оролдлого байв. Худалдаа ба Минтэй хурцадсан харилцаа Мин улсын орд элчийн бэлэг, алба хэмээн нэрлэсэн солилцоогоор хил дамнасан худалдааг зохицуулж байлаа. Эсэний илгээх элч, адуу болон авах барааны хэмжээ өсөхөд үнэ, бэлгийн тухай маргаан хурцдав. Дайныг зөвхөн нэг доромжлол эсвэл нэг гэрлэлтийн татгалзлаар тайлбарлахгүй: худалдаа, хил, цэргийн хүчний олон зөрчил давхацсан. 1449 оны Түмүгийн ялалт 1449 онд Эсэн их аян хийж, Түмүгийн орчим Мин улсын Жэнтун хааны цэргийг бут цохин хааныг олзлов. Энэ нь XV зууны Азийн түүхийн томоохон цэргийн үйл явдал байв. Гэвч Мин шинэ хаан өргөмжилж, Бээжинг хамгаалсан тул олзлогдсон хаанаар бүх улсыг эрхшээх боломж бүрдээгүй. 1450 онд хуучин хааныг буцаасан нь ялалтын дипломат үр дүн хязгаарлагдсаныг харуулна. Хааны цол авсан нь 1450-иад оны эхэнд Тайсунтай залгамжлалын асуудлаар зөрчилдөж, хаан болон Агваржинг зайлуулсны дараа Эсэн өөрөө хааны цол авсан. Үүний оныг 1453 эсвэл 1454 гэж тэмдэглэдэг. Чингисийн удмын бус хүн Их хааны эрх нэхэмжилсэн нь уламжлалт хууль ёсны тухай томоохон сорилт байв. Уналт ба үнэлгээ Хүүгээ тайш болгох, эрх мэдлийг өөрийн гэр бүлд төвлөрүүлэх оролдлого нь Алаг зэрэг хамтран зүтгэгчдийн эсэргүүцлийг төрүүлсэн. Эсэн ялагдаж, 1455 онд алагдсан гэж нийтлэг үздэг. Түүний богино хаанчлалын дараа Боржигин угсааны хаад эргэн гарсан. Эсэний түүх нь цэргийн хүчээр өргөн нэгдэл байгуулж болох ч тогтвортой залгамжлал, дотоод зөвшилцөлгүйгээр түүнийг хадгалахад хүндрэлтэйг харуулдаг. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Эсэн хаан — Wikipedia (Esen Taishi)