Боржигин Батмөнх Даян хаан — Намтар
Монголын хаад · 1479/1480–1517 орчим; төгсгөлийн өөр хувилбар бий
Батмөнх Даян хаан нь Мандухай хатны дэмжлэгтэйгээр Монголын хаант төрийг бэхжүүлж, Чингисийн угсааны дээд эрхийн дор монголчуудыг дахин нэгтгэсэн төрийн зүтгэлтэн юм. Амьдарсан үе: 1472/1474 орчим — 1517 буюу өөр тооцоогоор 1543 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Төр барьсан үе: 1479/1480–1517 орчим; төгсгөлийн өөр хувилбар бий Эцэг: Баянмөнх Болох жонон Эх: Шихэр тайху Батмөнхийн угсаа, өнчрөл Батмөнх нь Баянмөнх Болох жонон, Урианхай гаралтай Шихэр тайху нарын хүү. Түүний угсаа Агваржин, Хархуцагийн салбараар Чингисийн алтан урагт холбогдоно. Эцэг нь дотоод тэмцэлд амь үрэгдэж, эхээсээ салсан бага хүүг бусад гэр бүл, тайж нар хамгаалан өсгөсөн тухай сурвалжид өгүүлдэг. Төрсөн оныг 1472, 1474 болон өөр хувилбараар тэмдэглэдэг тул насны нарийн тооцоог болзолтой хэрэглэнэ. Мандухай хатны дэмжлэг Мандуул нас барсны дараа Мандухай хатан Батмөнхийг хамгаалж, 1479–1480 оны орчим хаан өргөмжлөхөд гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Бага хааны төр, цэргийн үйл ажиллагаанд Мандухай идэвхтэй оролцов. Хожмын шастир, уран зохиолд энэ холбоог баатарлаг дүрээр өгүүлдэг ч бодит түүхэнд хааны угсааг хадгалах, хүчирхэг ноёдын өрсөлдөөнийг давах улс төрийн сонголт байв. Тархай хүчнүүдийг нэгтгэх аян Батмөнх, Мандухайн тал Ойрад болон Исмаил зэрэг хүчирхэг ноёдын эсрэг тэмцэж, хааны эрхийг сэргээхийг зорьсон. Нэгдэл нэг удаагийн ялалтаар бүрдээгүй, олон жилийн аян, эвсэл, захиргааны өөрчлөлтийн үр дүн байлаа. Хааны ордын төв аажмаар говийн өмнөд тал, Ордосын чиглэлд шилжсэн нь Монголын улс төрийн газарзүйд нөлөөлсөн. Баруун гурван түмний хямрал 1509 онд хүү Улсболдыг баруун гурван түмний жонон болгоход нутгийн ноёдын эсэргүүцэл гарч, Улсболд алагдав. Батмөнх зүүн талын хүчээр бослогыг дарсан бөгөөд Далан тэргүүний тулалдааныг 1510 оны орчимд хамааруулдаг. Дараа нь Барсболдыг баруун түмний удирдлагад тавьж, хааны гэр бүлийн захиргааг бэхжүүлжээ. Түмэн, отгийн зохион байгуулалт Зургаан түмний хүрээнд хөвгүүддээ эзэмшил, удирдлага хуваарилсан нь Боржигин угсааны эрхийг өргөн нутагт тогтоов. Энэ нь урьдын харь овгийн хүчирхэг тайшийн давамгайллыг бууруулсан ч цаашдаа өөр өөр салбарын бие даасан ноёд өсөх үндэс болсон. Тиймээс шинэчлэлийг нэг талаас нэгдэл, нөгөө талаас угсааны олон төвт байгуулал хэмээн үнэлж болно. Минтэй харилцаа, төгсгөл Батмөнхийн үед Минтэй худалдаа нээх хэлэлцээ, хил орчмын дайн зэрэгцэн өрнөсөн. Тэр зөвхөн байлдан дагуулагч бус, нүүдлийн аж ахуйн хэрэгцээг гадаад худалдаатай холбох шаардлагатай хаан байлаа. Нас барсан оныг 1517 гэж үзэхийн зэрэгцээ 1543 зэрэг өөр он дараалал бий. Дараагийн Барсболд–Бодийн залгамжлалыг энэ маргаантай огноотой хамт ойлгох хэрэгтэй. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Батмөнх Даян хаан — Wikipedia (Dayan Khan) Монголын хаадын он цагийн өөр хувилбарууд — Historia Mongolarum, МУИС Батмөнх хаан — Ц.Цэрэндорж, Монголын түүхийн тайлбар толь