Боржигин Чингис хаан — Намтар

Их Монгол Улсыг үндэслэгч

Боржигин Чингис хаан

Тэмүжин Монголын аймгуудыг нэгтгэн, 1206 онд Чингис хаан хэмээн өргөмжлөгдсөн. Түүний байгуулсан Их Монгол Улс XIII зууны Евразийн түүхэнд томоохон өөрчлөлт авчирсан. 1227 онд нас барсны дараа Өгэдэй 1229 онд Их хааны суудлыг залгамжилжээ. Амьдарсан үе: ойролцоогоор 1162–1227 Эх сурвалжуудыг харьцуулан боловсруулсан намтрын ноорог. Эрт үеийн огноо болон зарим өгүүлэмж маргаантай тул ойролцоо он, уламжлалт мэдээг тусгайлан тэмдэглэв. Эндхүү орчин үеийн тайлбар нь эх зохиолын шууд эшлэл биш. Төрсөн нэр: Тэмүжин Овог: Боржигин Эцэг: Есүхэй баатар Эх: Өэлүн үжин Их хатан: Бөртэ үжин Төрсөн үе: 1162 он гэж өргөн хэрэглэдэг; өөр он санал болгосон судалгаа бий Төрсөн нутаг: Онон мөрний Дэлүүн болдог хэмээн уламжилдаг; өнөөгийн яг байршлын тухай санал зөрдөг Төр барьсан үе: Их Монгол Улсын Их хаан: 1206–1227 Нас барсан: 1227 он, Тангудын сүүлчийн аян дайны үеэр Оршуулга: Яг байршил нь баттай тогтоогдоогүй Угсаа гарвал, төрсөн нутаг Чингис хаан хэмээн алдаршсан Тэмүжин Боржигин овгийн Есүхэй баатар, Өэлүн үжин нарын гэр бүлд төржээ. XII зууны Монголын тал нутагт овог, аймаг, холбоодын харилцаа байнга өөрчлөгдөж, бэлчээр, мал сүрэг, худалдааны зам болон улс төрийн нөлөөний төлөө тэмцэл өрнөж байв. Түүний амьдралыг энэ орчноос салгаж ойлгох боломжгүй. Төрсөн оныг 1162 гэж түгээмэл хэрэглэдэг боловч 1155, 1167 гэх мэт өөр хувилбар судалгаанд байдаг. Дэлүүн болдог, Онон мөрөнтэй холбон өгүүлдэг төрсөн газрын уламжлал нь чухал боловч түүнийг орчин үеийн газрын зураг дээр нэг цэгээр эргэлзээгүй тогтоосон мэт танилцуулах нь зохимжгүй. Өэлүн эхийн гэр бүл, хүнд бага нас Есүхэйг нас барсны дараа гэр бүлийн улс төрийн түшиг суларч, дагалдагчдын ихэнх нь салсан тухай Монголын нууц товчоонд өгүүлдэг. Өэлүн хүүхдүүдээ тэжээж, гэр бүлээ авч үлдэхийн төлөө тэмцсэн дүрээр гарна. Тэмүжиний бага насны ядуурал, ах дүүсийн зөрчил, Тайчуудын олзноос гарсан явдал нь түүний намтрын гол хэсэг юм. Бэгтэрийг хөнөөсөн, Сорхон шарын тусламжаар олзноос мултарсан зэрэг өгүүлэмжийг эх сурвалжийн уламжлал гэж ойлгоно. Тухайн үйл явдал бүрийн он, нас, харилцан яриаг өнөөдрийн баримтжуулалттай адил нарийвчлалтай гэж үзэхгүй. Эдгээр нь удирдагчийн өсөлтийг өгүүлэхийн зэрэгцээ түүний амьдралын зөрчилтэй талыг ч хадгалсан байдаг. Бөртэ үжин, үр хүүхэд ба гэр бүлийн улс төр Бөртэтэй гэрлэсэн нь Тэмүжиний хувийн амьдрал төдийгүй Хонгирадтай тогтоосон холбоонд чухал байв. Бөртэ Мэргидэд олзлогдож, буцаан авчирсан явдал Тэмүжин, Тоорил, Жамуха нарын холбоотой холбогдон өгүүлэгддэг. Эрт үеийн үйл явдлын огноог эх сурвалжууд өөр өөрөөр тогтоодог тул энд нэг оныг тулган бичээгүй. Бөртэ хатнаас төрсөн Зүчи, Цагадай, Өгэдэй, Тулуй дөрвөн хүү төрийн залгамжлалд гол байр суурь эзэлсэн. Чингис хаан охидтой, мөн өөр хатад, хүүхдүүдтэй байсан тул энэ дөрвөөр бүх үр удмыг хязгаарлахгүй. Бөртэ болон бусад хатад өргөө, эзэмшил, гэр бүлийн холбоог удирдах үүрэгтэй байв. Охидын гэрлэлт мөн холбоотнуудтай тогтоосон харилцааны нэг хэсэг болсон. Анд нөхрөөс өрсөлдөгч хүртэл: Монголын нэгдэл Тоорил хан эхэн үед Тэмүжиний түшиг холбоотон байв. Жамуха анд нь хожим улс төрийн гол өрсөлдөгч болсон. Тэмүжин зөвхөн ураг төрлийн холбоонд тулгуурлалгүй, үнэнч байдал, цэргийн чадвараар дагалдагчдыг нэгтгэх замаар хүчээ нэмэгдүүлжээ. Татар, Хэрэйд, Найманы эсрэг тэмцэл нь нэгдлийн гол үе шат байв. 1203 онд Хэрэйдийн хүчийг, 1204 онд Найманы Таян ханыг ялснаар гол өрсөлдөгчдийн байр суурь нурсан. Гэхдээ нэгдлийг зөвхөн тулалдааны жагсаалт гэж харахгүй: дагалдагчдыг шинэ нэгжид хуваарилах, ноёдыг томилох, өрх айлыг захиргаанд оруулах үйл явц хамт өрнөсөн. 1206 он: Их Монгол Улс ба төрийн зохион байгуулалт 1206 оны их хуралдайгаар Тэмүжиний эрх мэдлийг баталгаажуулж, Чингис хаан хэмээн өргөмжилсөн нь Их Монгол Улсын түүхийн үндсэн зааг юм. Олон аймгийг нэгэн төрийн захиргаанд оруулахад цэрэг, хүн амын зохион байгуулалтыг шинэчлэх шаардлагатай байв. Аравт, зуут, мянгат, түмтийн тогтолцоо цэргийн удирдлага, үүрэг хариуцлагыг тодорхой болгосон. Хишигтэн нь хааны хамгаалалтаас гадна төрийн үйлчилгээнд ойр элит бүлэг байлаа. Уйгур уламжлалтай бичгийг хэрэглэх, бичээч түшмэд ажиллуулах нь аман тушаалаас гадна бүртгэлтэй захиргааг хөгжүүлэх боломж нээсэн. Засаг, шүүх, шашны харилцаа Чингис хааны зарлиг, дэг журам, шүүх эрх мэдэл нь улсыг удирдах тулгуур байв. Шихихутугийн үүргийг шүүх, бүртгэлтэй холбон тэмдэглэдэг. Харин Их засгийг өнөөдөр бүрэн эхээрээ хадгалагдсан нэг хууль мэт үзэж, орчин үеийн жагсаалтыг шууд эх гэж ишлэхээс зайлсхийх хэрэгтэй: хэлбэр, эмхэтгэл, дамжсан мэдээний талаар судлаачид санал зөрдөг. Тэнгэр шүтлэг хааны эрх мэдлийн үзэлд чухал байр суурьтай байсан. Эзэнт гүрний олон шашинтай хүн амыг захирахдаа шашны зүтгэлтэн, бичигтэн, мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажилласан. Үүнийг өнөөгийн хүний эрхийн тогтолцоотой шууд адилтгахгүй. Алтан улсын эсрэг аян дайн 1211 онд Алтан улсын эсрэг томоохон дайн эхэлсэн. Нүүдлийн морин цэргийн хөдөлгөөн, тагнуул, хүчээ салган нэгтгэх аргаас гадна хот бэхлэлт авах мэдлэг шаардлагатай болж, Монголын цэрэг бүслэлтийн техник, мэргэжилтнүүдийг ашиглах болсон. Хятан болон бусад нутгийн бүлгүүдийн дэмжлэг, тал солилт дайны явцад нөлөөлжээ. 1215 онд Жүндү буюу өнөөгийн Бээжингийн нутаг дахь Алтан улсын нийслэл эзлэгдсэн. Хотын хүн ам өлсгөлөн, дээрэм, аллага, боолчлолын хүнд гарз амссан. Энэ ялалт Алтан улс бүхэлдээ мөхсөн гэсэн үг биш: дайн үргэлжилж, тус улс 1234 онд Чингис хааныг нас барсны дараа мөхсөн. Хорезм: худалдааны харилцаанаас их дайнд Хар Хятаны нутаг Монголын эрхшээлд орсноор Хорезмтай шууд хиллэв. Худалдааны цувааг Отрарт баривчилж, хүмүүсийг хөнөөсөн хэрэг болон дараах элчийн маргаан 1219 оны дайны шууд шалтгаанд тооцогддог. Гэхдээ мөргөлдөөнийг ганц хүний уур хилэнгээр тайлбарлахад хангалтгүй: хоёр улсын хүч, хил, худалдаа, аюулгүй байдлын сонирхол давхацсан байв. Монголын цэрэг хэд хэдэн чиглэлээр давшиж, Отрар, Бухар, Самарканд зэрэг төвүүдийг эзэлжээ. Чингис хаан бүх хотын дайралтыг өөрөө удирдаагүй; хөвгүүд, жанжид тусдаа ажиллагаа явуулсан. Хорезмын төрийн зохион байгуулалт задарч, Мухаммед шах зугтсан. Жалал ад-Дин эсэргүүцлээ үргэлжлүүлсэн боловч 1221 онд Инд мөрний дэргэд ялагдав. Аян дайны улмаас хот суурин сүйдэж, энгийн иргэд үй олноор амь үрэгдэж, нүүлгэн шилжүүлэлт явагдсан. Дундад зууны сурвалжийн хохирлын тоо ихээхэн зөрдөг учраас нэг том тоог баттай дүн мэт хэрэглэхгүй. Тангудын сүүлчийн аян ба нас нөгчсөн нь Тангудын Баруун Ся улстай хийсэн харилцаа эртний довтолгоо, алба барих тохиролцоо, дахин дайтах үе шатыг туулсан. 1226 онд Чингис хаан сүүлчийн том аяндаа мордсон. 1227 онд энэ дайны үеэр нас баржээ. Баруун Ся мөн тэр онд мөхсөн. Нас барсан шалтгааны тухай өвчин, мориноос унасан гэмтэл зэрэг өөр мэдээ байдаг. Хожуу үеийн домгийг батлагдсан эмнэлгийн тайлбар мэт авч үзэхгүй. Үхлийн яг нөхцөлийг шийдсэн нэг мөр баримт үгүй. Бурхан Халдун, оршуулга ба дурсамж Бурхан Халдун болон хүрээлэн буй тахилгат газар нутаг нь Чингис хааны амьдрал, Монголын нууц товчооны өгүүлэмж, уул ус шүтэх уламжлалтай нягт холбогддог. UNESCO энэ газрыг 2015 онд Дэлхийн өвд бүртгэсэн. Түүнийг Бурхан Халдунд оршуулсан гэх уламжлал байдаг ч энэ нь булшны яг байршлыг археологийн аргаар баталсан гэсэн үг биш. Түүхэн дурсамж, тахилгат газрын ач холбогдол, археологийн нотолгоо гурвыг тус тусад нь ялган ойлгох шаардлагатай. Иймээс энэ намтарт батлагдаагүй булшны координат оруулаагүй. Залгамжлал ба дэлхийн түүхэнд үлдээсэн нөлөө Чингис хааны дараа Тулуй төр хамаарч, 1229 онд Өгэдэй Их хаанд өргөмжлөгдсөн. Улс цааш өргөжиж, дараагийн хаадын үед Евразийн өргөн орон зайг хамарсан. Эзэнт гүрний хожуу үеийн бүх байлдан дагуулалт, худалдааны тогтолцоо, нийслэлийн бүтээн байгуулалтыг Чингис хаан өөрөө хийсэн мэт нэгтгэхгүй. Түүний өвд Монголын улс төрийн нэгдэл, төрийн залгамжлал, цэргийн зохион байгуулалт, алсын харилцааны үндэс зэрэг багтана. Нөгөө талд байлдан дагуулалтаас үүдсэн хүний амь нас, хот суурин, аж ахуйн сүйрэл мөн түүхийн салшгүй хэсэг. Намтрыг магтаал эсвэл буруутгалын нэг өнцгөөр бус, эдгээр үр дагаврыг зэрэг харуулан унших нь зүйтэй. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Genghis Khan — түүхэн тойм Rise of Genghis Khan — бага нас ба нэгдэл World History Encyclopedia — Genghis Khan OpenStax — Chinggis Khan and the Early Mongol Empire Алтан улстай хийсэн дайн Хорезмын аян дайн Тангудын аян дайн UNESCO — Бурхан Халдун ба хүрээлэн буй тахилгат газар нутаг