Өндөр гэгээн Занабазар — Намтар

Халхын I Богд Жавзандамба хутагт

Өндөр гэгээн Занабазар бол Халхын анхдугаар Богд Жавзандамба хутагт, шашин төрийн зүтгэлтэн, хэл бичгийн шинэчлэгч, уран барималч, зураач, архитектор, номын зохиогч байв. Ишдорж нэртэй төрсөн түүнийг 1642 онд Халхын шашны тэргүүнээр өргөмжилж, хожим Жавзандамбын дүрийн залгамжлалын Монгол дахь анхны дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн. Амьдарсан үе: 1635–1723 Дүрийн эрэмбэ: I Богд Жавзандамба хутагт Шашны уламжлал: Жавзандамба хутагтын дүрийн залгамжлал; Гэлүг, мөн уг шугамын Жонан уламжлалтай түүхэн холбоо Амьдарсан он: 1635–1723 Төрсөн нэр: Ишдорж Гол бичиг үсэг: Соёмбо үсэг (1686) Гол ном: Жанлавцогзол буюу Цагийг тохинуулагч залбирал Урлагийн дэг: Занабазарын хүрэл цутгуур, бурхан урлалын дэг сургууль Сор болсон бүтээлүүд: Соёмбо үсэг · Жанлавцогзол · Хорин нэгэн Дарь эх Тодрол, боловсрол, шашны үйл хэрэг 1635 онд Түшээт хан Гомбодорж, Ханджамц хатны гэрт төржээ. 1642 онд Ширээт цагаан нуурын чуулганаар Халхын шашны тэргүүнээр өргөмжлөгдөж, Төвдөд V Далай лам, IV Банчин эрдэнэд бараалхан судар, тарни, гүн ухаан, урлагийн боловсрол эзэмшсэн. Халхад буцаж ирээд хийд, сургалт, хурал номын дэг, ая дан, ламын хувцас, тахил, урлалын хэлбэрийг Монголын нүүдлийн соёлд зохицуулан хөгжүүлэв. Соёмбо үсэг — бүтэц, зориулалт, өв 1686 онд Соёмбо үсгийг зохиожээ. “Соёмбо” нэр нь санскритын svayambhū буюу “өөрөө буй болсон” гэсэн утгатай үгээс гаралтай. Энэ нь санскрит, төвд, монгол хэлний шашны болон эрдэм номын эхийг авианы нарийн ялгаатай тэмдэглэх зорилготой, дээрээс доош бичих абугида төрлийн тогтолцоо юм. Эгшгийг үндсэн тэмдгийн эргэн тойронд байрлах тэмдэглэгээгээр, гийгүүлэгчийн хэлбэр ба нэмэлт тэмдгээр үе бүтээн тэмдэглэдэг. Соёмбо цагаан толгойн эхний тусгай тэмдэг нь гал, нар, сар, арга-билиг, гурвалжин, хөндлөн ба босоо тэгш өнцөгт дүрсийг нэгтгэсэн бэлгэдэл болсон. XX зуунаас энэ тэмдэг Монголын тусгаар тогтнол, эв нэгдлийн бэлгэдэл болж, өнөөдөр төрийн далбаа, сүлдэнд ордог. Соёмбо бичиг өдөр тутмын өргөн хэрэглээний бичиг болоогүй ч шашны гар бичмэл, тамга, бичээс, соёлын дурсгалд хэрэглэгдэн үлджээ. Жанлавцогзол буюу Цагийг тохинуулагч залбирал Жанлавцогзолыг “Цаг лугаа зохилдуулсан залбирал”, “Цагийг тохинуулагч залбирал”, “Адистидийн дээдийг хайрлагч эх” хэмээн тайлбарлан нэрлэдэг. Дайн самуун, өвчин зовлон, муу цагийн шалтгаан амирлаж, хүн ард эв эе, энх амгалан, буян хишигтэй байхыг ерөөсөн уншлага юм. Халх, Ойрадын зөрчил тэмцлийн цаг үед эв нэгдэл, амар амгаланг хүсэмжлэн айлдсан гэж судалгаанд тайлбарладаг. Өнөө хүртэл Гандантэгчэнлин хийд болон Монголын олон хийдийн хурал номд Өндөр гэгээний тогтоосон ая дангаар уншдаг амьд уламжлалтай. Ном зохиол, хэл бичгийн бүтээл Баримтаар нэр нь түгсэн зохиолд “Жанлавцогзол”, “Маань бүтээх арга”, “Маанийн бүтээлийн гүн увидас”, “Жинлавцогзолма”, “Пунцагчүсэм” болон шашны зан үйл, магтаал, залбирал, бясалгалын олон зохиол багтдаг. Түүнтэй холбон уламжилдаг зохиолын нэр, тоо судалгааны хэвлэл бүрд ялгаатай тул нэг бүтээлийг өөр нэрээр давхар тоолохоос зайлсхийж, энд эх сурвалжаар нэр нь батлагдсан гол зохиолыг дурдав. Соёмбоос гадна хэвтээ дөрвөлжин үсэг хэмээн нэрлэдэг өөр нэг бичгийн тогтолцоог түүнд холбон үздэг. Уран баримал, цутгуурын гол бүтээлүүд Занабазарын өөрийн бүтээл болон түүний урлангийн дэгт хамааруулан судалдаг гол шүтээнүүдэд Очирдарь, Ногоон Дарь эх, Цагаан Дарь эх, Хорин нэгэн Дарь эхийн цуврал, Язгуурын таван бурхан буюу Акшобьяа, Ратнасамбхава, Амитаба, Амогасиддхи, Вайрочана, мөн Майдар, Аюуш, Манал, Долоон нандин, Ноёны шүтээний Манал, Бодь суварга зэрэг хүрэл цутгамал, шавар болон зурмал бүтээл орно. Хийцийн онцлог нь нэг цулаар нарийн цутгах, биеийн харьцааг уян зөөлөн шийдэх, бүтэн титэм, үнэт эдлэл, бадам суурийн чимгийг өндөр нарийвчлалтай урлахад оршдог. Зарим бүтээлийн зохиогчийн хамаарлыг судлаачид Занабазарын өөрийн гар, түүний шууд урлан, хожуу үеийн дэг сургуулийн бүтээл гэж ялган хэлэлцдэг. Архитектур, хийд, соёлын бүтээн байгуулалт Шанхын баруун хүрээ, Төвхөн хийдийн бүтээлийн сүм, Сарьдгийн хийд, нүүдлийн Өргөө буюу Их хүрээний эхлэл зэрэг шашин, боловсрол, урлагийн төвийг байгуулах, хөгжүүлэхэд голлон оролцжээ. Түүний санаачилсан хийц, хурал номын дэг, ая дан, хувцас, балин тахил, бурхан урлалын тогтолцоо нь Монголын буддын шашны өвөрмөц дүр төрхийг төлөвшүүлсэн. Их хүрээ олон удаа нүүдэллэсний эцэст өнөөгийн Улаанбаатар хотын үндэс болсон. Сор болсон гурван бүтээл 1. “Соёмбо үсэг” — тухайн хүний хэл бичиг, утга зохиол, урлагийн өвийг төлөөлөхөөр сонгов. 2. “Жанлавцогзол” — тухайн хүний хэл бичиг, утга зохиол, урлагийн өвийг төлөөлөхөөр сонгов. 3. “Хорин нэгэн Дарь эх” — тухайн хүний хэл бичиг, утга зохиол, урлагийн өвийг төлөөлөхөөр сонгов. Улс төр, дипломат үйл ажиллагаа ба өв XVII зууны Халх–Ойрадын мөргөлдөөн, Манж Чин улсын хүчний өсөлтийн үед Халхын ноёдын эв нэгдэл, шашны тогтвортой байдлыг хамгаалах дипломат үйл ажиллагаанд оролцсон. Түүний улс төрийн сонголтыг түүхчид тухайн үеийн цэрэг, хүн ам, геополитикийн нөхцөлтэй холбон өөр өөрөөр үнэлдэг. Соёмбо тэмдэг, Жанлавцогзолын уншлага, Занабазарын урлагийн дэг, Их хүрээний уламжлал нь түүний хамгийн удаан үргэлжилсэн өв юм. Хөргийн тайлбар: Түүхэн хөргийн нүүр, суултыг баримжаалан ижил цувралын шүтээн хөргийн хэлбэрээр хиймэл оюунаар сэргээн дүрсэлсэн хувилбар. Зургийн эх Эх сурвалж The Treasury of Lives — Jebtsundamba incarnation line E. Haderer — Богд гэгээнтнүүдийн түүхэн хөргийн судалгаа Монголын алдарт хутагт хувилгаад, эрдэмтэн лам нар — Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар (2007) Монголын түүхийн тайлбар толь — Занабазар Монгол орны аяллын лавлах — Өндөр гэгээн Занабазар Өндөр гэгээн Занабазар — бүтээл, шашин, урлагийн судалгааны эмхэтгэл