Богд хаан — Намтар

Монгол Улсын сүүлчийн эзэн хаан

VIII Богд Жавзандамба хутагт нь Төвдөд төрж, Монголын шашны тэргүүн болсон. 1911 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний үр дүнд Монгол Улсын шашин, төрийг хослон баригч хаанд өргөмжлөгджээ. Амьдарсан үе: 1869–1924 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Төр барьсан үе: 1911–1919, 1921–1924 Эцэг: Гончигцэрэн Эх: Ойдовдулам Төвдөд төрсөн VIII дүр VIII Богд Жавзандамба хутагт 1869 онд Лхасын орчимд Гончигцэрэн, Ойдовдулам нарын гэр бүлд төржээ. Эцэг нь Далай ламын ордны санхүүгийн албатай түшмэл байв. Түүнийг бага насанд нь Жавзандамба хутагтын дараагийн дүрээр тодруулж, 1874 онд Монголд залсан. Тэр Боржигин ургийн хаан биш тул ургийн овгийн талбарт энэ нэрийг оруулаагүй. Их Хүрээний шашны тэргүүн Монголд ирснээс хойш түүний амьдрал Их Хүрээ, Халхын шашны байгуулалтай нягт холбогдов. Жавзандамба хутагтын нэр хүнд нь зөвхөн нэг хийдийн дотор бус олон аймаг, шавийн дунд нөлөөтэй байлаа. Шашны боловсрол, ном судрын үйл ажиллагаа, ордны аж ахуй нь түүний байр суурийн үндэс болсон. Шашны тэргүүний эрхийг 1911 оноос хойших улсын хааны албатай хугацааны хувьд ялгаж үзнэ. 1911 оны тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн Манж Чин улсын шинэ бодлого, Монгол дахь засаглалын өөрчлөлтийн эсрэг ноёд, лам нарын хөдөлгөөнд Богдын нэр хүнд нэгдүүлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. Ханддорж, Цэрэнчимэд, Чагдаржав зэрэг зүтгэлтэн гадаад дэмжлэг эрж, төрөө сэргээх бэлтгэл хийв. Богдыг дангаар бүхнийг хийсэн хүн гэж бус, энэ хамтын үйл ажиллагааны шашин, улс төрийн гол төв гэж үнэлнэ. Хаанд өргөмжлөгдөж, төр байгуулав 1911 оны арван хоёрдугаар сарын 29-нд Богдыг шашин, төрийг хослон баригч хаанд өргөмжилж, Дондогдуламыг Улсын эх дагина болгосон. Их Хүрээг Нийслэл Хүрээ хэмээн нэрлэж, таван яамтай засгийн байгуулал бий болов. Олноо өргөгдсөн он тоолол, төрийн тамга, цол, албан ёсны зарлиг нь шинэ улсын бүрэн эрхийг илэрхийлсэн. 1912–1915 оны дипломат тэмцэл Шинэ төр улс орныхоо тусгаар тогтнолыг бататгахын тулд цэрэг, санхүү, дипломат харилцааг зэрэг хөгжүүлэх шаардлагатай болсон. Ховдыг чөлөөлөх, бусад Монгол нутагтай холбоо тогтоох ажиллагаа өрнөв. Гэвч Орос, Хятадын ашиг сонирхол Монголын хүссэн бүрэн хүлээн зөвшөөрөлтэй нийцээгүй. 1915 оны Хиагтын гэрээ Монголын автономит эрхийг тогтоосон нь 1911 оны тусгаар улсын зорилгоос хязгаарлагдмал зохицуулалт байлаа. 1919 оны эрхийн тасалдал Оросын хувьсгал, иргэний дайн бүс нутгийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн. 1919 онд Сюй Шүжэний цэрэг, улс төрийн шахалтаар автономийг устгаж, Богдын төрийн эрх хязгаарлагдан орд нь хяналтад орсон. Энэ үйл явдлыг түүний шашны нэр хүнд бүрэн алга болсон гэж ойлгохгүй. Улс төрийн эрхгүй болсон ч Монголын олон хүний хувьд төрийн бэлгэдэл хэвээр үлджээ. 1921 оны хоёр өөр үе 1921 оны эхээр Унгерний цэрэг Хүрээнээс Хятадын цэргийг гаргасны дараа Богдыг дахин хаан болгосон. Мөн оны долдугаар сард Ардын засаг тогтсоноор өөр улс төрийн байгуулал бий болж, Богд хэмжээт эрхтэй хаан хэвээр үлдэв. Хоёр үйл явдлыг нэг засгийн тасралтгүй үргэлжлэл гэж үзэхгүй. Бодит гүйцэтгэх эрх шинэ засгийн газарт шилжсэн ч хааны албыг тэр даруй халсангүй. Гэр бүл, ордон, соёлын өв Дондогдулам хатан түүний шашин, ордны амьдралд чухал байр суурьтай байсан бөгөөд 1923 онд нас барсан. Богдын ордон, урлагийн бүтээл, шүтээн, эд өлгийн цуглуулга өнөөдөр XX зууны эхэн үеийн Монголын соёлыг судлах үнэт хэрэглэгдэхүүн юм. Богд хааны ордон музейн материал, тухайн үеийн гэрэл зураг, Марзан Шаравын хөргийг орчин үеийн уран сайхны төсөөллөөс ялган үзнэ. 1924 он ба түүхэн үнэлгээ Богд 1924 оны тавдугаар сарын 20-нд нас барсан. Мөн оны арван нэгдүгээр сард Бүгд Найрамдах Улс тунхаглагдаж, хаант засгийн үе төгсөв. Түүний тухай хожмын үзэл суртал, уран зохиолын дүрслэл зөрүүтэй тул хувийн амьдралын баталгаагүй цуурхлыг намтрын баримт болгож оруулаагүй. Богдын гол түүхэн байр суурь нь 1911 оны төрийн сэргэлт болон 1921–1924 оны шилжилтийн төвд байсанд оршино. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Марзан Шаравын Богд хааны хөрөгт тулгуурлан зассан (Wikimedia Commons, нийтийн өмч). Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Богд хаан — Wikipedia (Bogd Khan) VIII Богд — Богд хааны ордон музей, Google Arts & Culture Богд хааны ордон музей — түүх, 1911 оны өргөмжлөл Монголын хувилгаан лам нар — VIII Богдын эцэг, эх, шашны үйл ажиллагаа ҮСХ — 1911 оны тусгаар тогтнол, таван яамны тухай Марзан Шаравын Богд хааны хөрөг — Wikimedia Commons, нийтийн өмч