Боржигин Адай хаан — Намтар

Монголын хаад · 1425–1438; өмнөх өргөмжлөлийн өөр хувилбар бий

Адай нь зүүн Монголын Аругтай чинсантай холбоотон болж, Монголын олон бүлгийг нэгтгэхийг зорьсон хаан юм. 1425–1438 оны хаанчлалын дарааллаар нийтлэг тэмдэглэгддэг. Амьдарсан үе: XIV зууны сүүл — 1438 Эх сурвалжид тулгуурлан монгол хэлээр боловсруулсан дэлгэрэнгүй намтар. Маргаантай он, угсаа болон хожуу үеийн уламжлалт өгүүлэмжийг тайлбартай тэмдэглэсэн. Мэдээлэл хадгалагдаагүй хэсгийг таамгаар нөхөөгүй. Төр барьсан үе: 1425–1438; өмнөх өргөмжлөлийн өөр хувилбар бий Эцэг, эхийн нэр: Найдвартай нэг мөр тогтоогдоогүй; угсааны хувилбаруудыг доор тайлбарлав. Угсаа ба зүүн Монгол Адайн гарал үүслийг Өгэдэйн угсаа, эсвэл Хасар болон Хорчины язгууртны холбоотой гэж өөр өөрөөр тайлбарладаг. Өрөгтөмөрийн хүү гэсэн хувилбар байдаг ч нийтээр зөвшөөрсөн угсаа биш. Иймээс эцгийн нэрийг тодорхойгүй үлдээсэн. Адайн улс төрийн гол түшиг нь зүүн Монголын ноёд, ялангуяа Аругтай чинсан байв. Хааны эрхийн нэхэмжлэл Адай хаан болохоосоо өмнө Ойрадтай хийсэн тэмцэлд оролцож, зүүн ба төв нутгийн хүчийг нэгтгэхийг зорьжээ. Түгээмэл он дараалалд 1425 онд хаан болсон гэж тэмдэглэдэг. Энэ үед Ойрадайгийн хаанчлал төгсөж байсан ч баруун тал Адайн эрхийг бүрэн хүлээн зөвшөөрөөгүй. Ойрадын сэргэн хүчирхэгжилт Тогоон тайшийн удирдсан Ойрадын нөлөө өсөхөд Адай, Аругтайн эвсэл шахагдав. Мин улс талуудтай тус тус харилцаж байсан нь дотоод тэмцлийн орчинд нөлөөлсөн. Олон удаагийн аян, эвслийн өөрчлөлтийн дараа Адайн довтлох боломж багасч, хамгаалах байр сууринд орсон. Хоёр хааны үе 1433 онд Тогоон Тогтобухыг Тайсун хаан болгон өргөмжилсөн. Үүнээс хойш Адай, Тайсун гэсэн хоёр хааныг өөр өөр хүч дэмжиж байв. 1434 онд Аругтай алагдсан нь Адайн гол тулгуурыг үгүй хийсэн. Энэ бол хаан ширээний маргаан төдийгүй ноёдын цэргийн холбоо нуран унасан үйл явдал байлаа. 1438 оны төгсгөл 1438 онд Адай Ойрадын хүчинд бүрэн ялагдаж, амь үрэгдсэн гэж тэмдэглэдэг. Түүний үхлийн дараа Тайсун хааны нэрийн дор Монголын олон хэсэг дахин нэгдсэн боловч бодит цэргийн эрх Тогоон, дараа нь Эсэнд төвлөрсөн. Адайн намтар нь хааны угсааны эрхийг цэргийн бодит дэмжлэггүйгээр хадгалах боломжгүй байсныг харуулна. Хөрөг: хиймэл оюунаар бүтээсэн уран сайхны төсөөлөл; баталгаат түүхэн гэрэл зураг биш. Боловсруулалт: эх сурвалжуудын баримтад тулгуурласан монгол найруулга. Wikipedia-ийн хамтран зохиогчдын холбогдох өгүүллүүдийг ашиглав ( CC BY-SA 4.0 ); эх холбоосуудыг доор үзүүлэв. Эх сурвалж Адай хаан — Wikipedia (Adai Khan)